(powrót)
IRAN
Początki rolnictwa w Iranie wiążą się z Górami Zagros. Zarówno ich zachodnie stoki, jak też i wschodnie, a także śródgórskie doliny, były naturalnymi siedliskami dzikich zbóż, kóz i owiec. Uprawa pszenicy i jęczmienia zaczęła się tam kilkaset lat po tym, jak rozpoczęli ją ludzie z Syrii i Palestyny, ok. 9400 r. pne. Jednak wydaje się, że za to mieszkańcy Zagrosu jako pierwsi udomowili kozy i owce (więcej szczegółów w dziale NEOLIT).
Po dwóch tysiącleciach rolnicy / pasterze z Zagrosu zeszli ku Nizinie Mezopotamskiej i rozwinęli tam kolejne kultury. Od tej pory Mezopotamia dominowała gospodarczo i ludnościowo, a Iran był dla niej przede wszystkim zapleczem surowcowym. Oczywiście wymiana handlowa sprzyjała także wymianie kulturowej i wpływy mezopotamskie są widoczne w Iranie od conajmniej VI tysiąclecia. Związki kulturowe obu tych krajów mimo dzielących ich gór były więc dość ścisłe, choć oddziaływanie było raczej jednostronne.
W III tysiącleciu Iran zamieszkiwała głównie Elamici (ludność drawidyjska?). Oprócz nich byli tam także Huryci, którzy zajmowali północny zachód kraju.

(Wikipedia: Iran starożytny)


ELAM
Historyczny Elam składał się z 2 głównych krain: Suzjany i Anszanu. Suzjana obejmowała obszar wokół Suzy, leżący na wschód od Sumeru. Była więc częścią Niziny Mezopotamskiej, choć od Sumeru oddzielały ją bagna. Kraj Anszan rozciągał się dalej ku południowemu wschodowi, w górach Zagros, wzdłuż Zatoki Perskiej. Dane archeologiczne sugerują jednak, że kultura elamicka obejmowała większość obecnego Iranu, aż po Indie. Prawdopodobnie więc na całym tym obszarze mieszkali ludzie mówiący podobnym językiem. Niewykluczone więc, że w swej historii Elam rozciągał się szerzej, lecz nie ma na to źródeł historycznych. Przy okazji należy tu dodać, iż Drawidowie żyją do dziś w południowych Indiach. Zatem w III tysiącleciu cały obszar od Zagrosu po Tajlandię zamieszliwały ludy mówiące językami pokrewnymi elamickiemu. Wszyscy oni mogli być potomkami ludzi, którzy na wschodnich stokach Zagrosu zainicjowali neolit i zanieśli go potem na wschód. Spadkobiercami językowymi tych ludów są dzisiejsi Tamilowie. Oczywiście koncepcja ta wymaga jeszcze potwierdzenia. Jak dotąd język elamicki jest zbyt słabo poznany, by móc być pewnym takiej hipotezy.

(Wikipedia: Elam, jęz.elamicki, pismo elamickie, jęz.drawidyjskie, rodzina elamo-drawidyjska)


Historia Elamu jako zjednoczonego państwa zaczęła się ok. 2700 r., rządziła tam wtedy dynastia z Awan (Anszan?). Źródła sumeryjskie donoszą o wielu bitwach z Elamitami, zawsze zwycięskich. Głównym ich przeciwnikiem było Lagasz, jako że sąsiadowało z Suzjaną. Jednak chyba nie wszystkie wojny Elam przegrał, skoro Sumeryjska Lista Królów wymienia 3 królów Awan jako zwierzchnich nad Sumerem ok. XXV w. Inne źródła tego nie potwierdzają, ale pokazuje to siłę Elamu w tamtym czasie.

(Wikipedia: wczesny Elam, Anszan, kultura Jiroft, Szakr i-Sokhta, Aratta, dyn.Awan)


Sargon z Akadu pokonał Elam ok. 2300 r. i przyłączył Suzę do Królestwa Akadyjskiego ustanawiając tam gubernatora. Co ciekawe czyn ten musieli powtarzać zarówno jego syn, jak i wnuk. Wkrótce potem Gutejczycy zniszczyli Agade, a Suza odzyskała niepodległość. Wtedy Elamici najechali i splądrowali północny Sumer. Wiek później, ok. 2100 r., Urnammu przyłączył Suzę do Królestwa Ur na kolejne 100 lat. W 2004 r. Elamici zemścili się za to plądrując i niszcząc Ur. Dopiero po kilku latach król z Isin wyparł ich stamtąd i odbudował miasto.
W kolejnych wiekach często dochodziło do wojen między Babilonią i Elamem. Zaczęło się od Hammurabiego, który odparł elamicki atak. Później były kolejne najazdy Elamitów, którzy często czuli się bezkarni. Chociaż Suza była narażona na kontrakcje, to dalszy Elam (Anszan) był niedostępny dla wojsk z nizin, które bały się wkraczać w góry Zagros. Panujący w Babilonie Kasyci znaleźli w końcu sposób na niesfornych sąsiadów i od XV w. zwykle udawało im się zwyciężać. Suzjana była regularnie plądrowana i niszczona. Jednak od końca XIV w. Babilonia znalazła się pod panowaniem Asyrii. Wtedy Elam zdołał się odbudować i od ok. 1250 r. był u szczytu potęgi. Od tej pory regularnie pokonywał wojska babilońskie. Podczas jednego z najazdów w 1174 r. Elamici zdobyli i splądrowali Babilon zabierając posąg Marduka i Stelę Hammurabiego. Dopiero Nabuchodonozor I ok. 1120 r. odzyskał posąg dewastując przy tym Suzjanę i łamiąc potęgę Elamu.
Od IX w. Asyria urosła w siłę tak bardzo, że skłoniło to Babilonię i odradzający się Elam do sojuszu, który trwał do VII w. Skończył się jednak katastrofą, gdyż armia asyryjska zawsze wygrywała. W VII w. Suza była plądrowana trzy razy i był to praktycznie koniec Elamu. W tym czasie Persowie zajęli Anszan. Po upadku Asyrii Suzjana stała się częścią Medii, a potem Persji.

SUZA
Suza była zasiedlona od czasu neolitu. Ok. 4000 r. istniała tu osada otoczona murami. Dość wyraźne są jej kulturowe związki z Sumerem, a o mieście wspominają najstarsze mity sumeryjskie. Nie może to dziwić, wszak leżała na Nizinie Mezopotamskiej i nic nie stało na przeszkodzie kontaktom z miastami znad Eufratu (mogła tu nawet istnieć kolonia kupiecka z Uruk). Suza była jednak miastem elamickim, łączyła więc wpływy mezopotamskie z kulturą Elamitów, korzystając z obu. Przykładem może być tu pismo - pojawiło się tu zaraz po wynalezieniu w Uruk, jednak zastosowane było do języka elamickiego.
Historia Suzy właściwie oddaje dzieje Elamu, gdyż przez całe jego dzieje była jego najważniejszym miastem. Dzieliła więc z nim podboje akadyjski, sumeryjski, babiloński, asyryjski i perski. Potem, jako stolica prowincji, funkcjonowała aż do podboju arabskiego. Ostateczny cios zadali jej Mongołowie.

(Wikipedia: Suza)


IRAŃCZYCY
W VIII w. w Iranie zamieszkały ludy indoeuropejskie. Medowie usadowili się na północ od Elamu, Partowie (nie mylić z Parnami) na północny wschód, a Persowie na wschód i pd-wsch od kraju Anszan.
Skąd przybyli? Pierwotne tereny Indo-Irańczyków łączone są z kulturą Andronovo, która rozwijała się w III tysiącleciu na stepach wokół M.Aralskiego. Jest sporo niejasności na temat ich migracji do Iranu. Między ich zaistnieniem w kronikach asyryjskich a wejściem Ariów do Indii jest luka 700 lat. Być może Irańczycy nie wyruszyli w tym samym czasie, co Ariowie Wschodni. Alternatywna teoria zakłada, że wędrówka była po prostu długa lub z długimi przystankami. Nie ma też pewności, czy Irańczycy szli południowym brzegiem M.Kaspijskiego, czy wzdłuż jego północnych i zachodnich brzegów, czyli drogą kaukaską. Na pewno nie poszli ku Elamowi na wprost, bo musieliby przejść przez pustynię.
Można się pokusić o taki scenariusz: Posuwając się brzegiem M.Kaspijskiego Irańczycy natrafili na Hurytów, których być może zmusili do przesunięcia się na południe. To by także wyjaśniało wpływy irańskie w państwie Mitanni. Potem ludy irańskie ruszyły dalej ku południowi, zatrzymując się znów w kraju Manejczyów. Są ślady ich bytności w pn-zach. Iranie w XII-X w. Dopiero potem Irańczycy przesunęli się na tereny wokół Elamu, gdzie osiedli w VIII w.
Co się wtedy stało z tubylcami? A może te tereny były słabo zaludnione? W takim razie powstaje pytanie: W czym były lepsze góry i doliny Iranu od stepów nad Jez.Aralskim? Jedyna sensowna odpowiedź jest taka, że na stepach zmienił się klimat i padało mniej dreszczów. To by tłumaczyło przejście pozostającej tam ludności z życia osiadłego na nomadyczne i ucieczkę części plemion. Choć emigracja do Iranu wciąż wydaje mi się mało sensownym rozwiązaniem, to może właśnie to najlepiej tłumaczy, czemu przejście w okolice Elamu zajęło 700 lat: Irańczycy wciąż szukali lepszej ziemi i wcale nie chcieli iść tam, gdzie w końcu po wiekach ostatecznie trafili.

(Wikipedia: kultura andronowska, Ariowie, Indo-Irańczycy, Partowie)


MEDIA
Ok. 700 r. w Ekbatanie rządy rozpoczęła dynastia, która miała władzę nad wszystkimi plemionami medyjskimi, a wkrótce także nad perskimi. Przez następne 90 lat królestwo Medów toczyło ciągłe batalie z Asyrią. Wojny te skończyły się w 612 r., gdy wspólnie z Babilończykami zdobyli Niniwę i podzielili Asyrię między siebie. Potem jeszcze zniszczyli Urartu i starli się z Lidią.
W 549 r. Persowie obalili medyjskiego króla i w ten sposób Media stała się już na wieki częścią Persji. Jednak sami Medowie byli pełnoprawnymi obywatelami nowego państwa i utworzyli z Persami jeden naród.

(Wikipedia: Medowie, Ekbatana)




PERSJA
Persowie w VIII w. usadowili się na pd-wsch. od kraju Anszan. W VII w. skorzystali ze słabości Elamu i zajęli Anszan. Na początku VII w. władzę nad Persami zdobyli Medowie, silni rządami jednej dynastii.
W 549 r. Cyrus II zjednoczył Persów i stanął do bitwy z królem Medii. Przekaz babiloński podaje, że armia medyjska przeszła na stronę Cyrusa, co oznaczałoby, że obyło się bez bitwy. W 546 r. Cyrus pokonał Lidię, a w 539 zajął Babilonię. Gdy Persowie wkrótce zdobyli też Egipt, a na wschodzie dotarli aż do Indii, osiągnęli apogeum potęgi. W następnych latach bunty w prowincjach, kłótnie rodzinne, utrata Egiptu i wojny greckie osłabiły państwo. Nic nie wskazywało jednak na jego upadek, który należy przypisać jedynie wyjątkowemu połączeniu siły macedońsko-greckiej armii i talentu Aleksandra.

(Wikipedia: Persowie, Cyrus II, zajęcie Babilonii, Achemenidzi, powstanie jońskie, wojny perskie, Marsz 10 Tysięcy, podbój Aleksandra)



Po śmierci Aleksandra władzę w Babilonie zdobył Seleukos. Jego państwo obejmowało Bliski Wschód i Iran, a potem także Baktrię i Dolinę Indusu. Nie było to jednak stabilne królestwo i szybko zaczęło się kurczyć. W 238 r. Parnowie zajęli Partię i utworzyli królestwo zwane partyjskim. Po 171 r. przyłączyli resztę Iranu, Mezopotamię i Baktrię. Powstało wtedy wielkie państwo mające charakter konfederacji. Od 64 r. p.n.e. Parnowie, zwani już wtedy Partami, mieli wspólną granicę z Rzymem, czego skutkiem było 300 lat wojen.
W 224 r. n.e. władca prowincji Persja zbuntował się przeciw królowi Partów i pokonał go. Wkrótce pod jego panowaniem znalazły się wszystkie partyjskie ziemie. Dynastia Sasanidów odbudowała silną Persję nawiązując przy tym do tradycji Achemenidów. Nowa Persja nadal prowadziła wojny z Rzymem, a potem z Bizancjum, i zwykle wygrywała. W VII w. Persję podbili Arabowie.

(Wikipedia: Parnowie, królestwo partyjskie, wojny z Rzymem, Sasanidzi)


PERSEPOLIS
Ok. 650 r. Persowie zajęli Anszan i uczynili go swoją stolicą. W 546 r. Cyrus II zaczął niedaleko budowę nowej stolicy, Pasargade. Stanął tam potem jego grobowiec. Dariusz I w 518 r. rozpoczął tuż obok wznoszenie Miasta Persów, swojej stolicy ceremonialnej. Po persku zwało się po prostu Parsa, a po grecku Persepolis.
W 330 r. Aleksander zajął miasto. Najpierw wyczyścił królewski skarbiec. Szacuje się, że w Persji Aleksander zdobył 500 ton złota i 4200 ton srebra, z czego 2/3 w Persepolis. Potem, mszcząc się za spalone Ateny, spalił pałac królewski. Od tego czasu miasto straciło na znaczeniu i wkrótce je opuszczono. Kolejni władcy pozostawili ruiny jako pomnik starożytnej świetności państwa, a w okolicy budowali nowe miasta jako stolice kraju lub prowincji: Isztachr, Sziraz.

(Wikipedia: Anszan, Pasargade, Persepolis, Sziraz, Istahr)